Abdürreşid İbrahim

June 4, 1999 - Osmanlı Tarihi / Siyasi Düşünce Tarihi

Tweet about this on TwitterShare on Facebook

Özbek, Nadir. “Abdürreşid İbrahim.” In Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, 74-75. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1999.

Abdürreşid İbrahim

(23 Nisan 1857, Tara/Tobolsk /Sibirya – 17 Ağustos 1944, Tokyo/Japonya)

Rusya Müslümanlarının ilk siyasi temsilcisi, İslamcı eylem adamı, seyyah.

Eğitimini Rusya’da çeşitli medreselerde ve 1880’den itibaren de Medine’de sürdürdü. 1892’de Orenburg Şer’î Mahkemesi’ne üye seçilerek kadılık yaptı. Bir süre bu mahkemenin reis vekilliğinde de bulundu. Rus otokrasisini şiddetle eleştiren Çolpan Yıldızı adlı eserini 1890’da İstanbul’da bastırdı ve gizlice Rusya’da dağıtılmasını sağladı. 1896 yılından itibaren Mısır, Hicaz, Filistin, Italya, Avusturya, Fransa, Bulgaristan ve Sırbıstan’ı kapsayan seyahatlerde bulunarak Rusya’da yaşayan Müslümanların siyasi ve kültürel hakları için mücadele fikrini yaymaya çalıştı. 1902-1903 yılarında Japonya’da bulundu ve Japonlar’la Rusya karşıtı bir ittifak oluşturmak üzere çaba sarfetti.

1904’den itibaren Petersburg’ta yayınladığı Ülfet, El-Tilmiz, Sirke, Necat gibi dergilerde İslam birliği propagandası yaptı. 1905 Rus devriminin hareketli günlerinde Rusya Müslümanlarının siyasi önderi olarak belirleyici rol oynadı. Yusuf Akçura, Ahmet Ağaoğlu, Ali Hüseyinzade ile birlikte Rusya Müslümanlarının siyasi partisi Ittifak’ın  örgütlenmesini gerçekleştirerek partinin program ve tüzüğünün hazırlanmasına katkıda bulundu. 16-21 Ağustos 1906’da toplanan üçüncü kongrede en çok oyu alarak İttifak Partisi Merkez Komite üyeliğine seçildi.

1907’de Rusya’da baskıcı uygulamaların yeniden gündeme gelmesi ardından İbrahim Sibirya, Moğolistan, Mançurya, Japonya, Kore, Çin, Hindistan ve Hicaz üzerinden İstanbul’da son bulan uzun seyahatine başladı.  Bu seyahatle ilgili hatıralarını Alem-i İslam ve Japonya’da İntişar-ı İslamiyet adıyla İstanbul’da yayınladı.  Dönemin gizli radikal milliyetçi örgütü “Kara Ejderler” tarafından ayarlanan Japonya gezisi sırasında ileri gelen siyasi liderlerle görüştü.  Bu seyahatinin amacı, Japonya’ya İslamiyeti resmi düzeyde kabul ettirmek, Japon İmparatoru’nun hilafet makamına bağlanması ve böylece Japonya’nın da katılımıyla İngiliz ve Rus sömürgeciliğine karşı doğu “kavimlerinin” siyasi birliğini sağlamaktı. Bu doğrultuda “Kara Ejderler” örgütünün üyeleriyle “Asya-Gı-Kay” (Asya Savunma Gücü) adında bir örgüt kurdu.

1910’da döndüğü İstanbul’da yenilikçi İslami çevrelerle yakın ilişki içinde oldu. İttihad ve Terakki kulüplerinde İslam Birliği fikrini işleyen ve seyahat izlenimlerini anlatan çeşitli konferanslar verdi. İstanbul’da 1910-1911’de öncelikle Tatar göçmenlerini hedef alan Tearüf-i Müslimin dergisini çıkardı. Ardından 1913-1914’de yine İstanbul’da İslam Dünyası dergisini yayınladı. Bu dergilerde bir yandan İslam birliği fikrini yaymaya çalıştı; zaman zaman da pan-Turanist görüşleri ön plana aldı. İstanbul’da bulunduğu yıllarda Enver Paşa ile ilişkisi belirleyici oldu. I. Dünya Savaşının çalkantılı yıllarında uluslarası arenada Rusya Müslüman-Türk Kavimlerinin siyasi temsilcileri arasında yer aldı.

Bolşevik Devriminin yarattığı iyimser havanın ardından faaliyetlerini Rusya’ya kaydırdı ve Bolşevik liderlerle ilişki kurdu. Ancak bu havanın dağılmasının ardından 1923’de Moskova’dan İstanbul’a döndü. Türkiye’de de siyasal faaliyetleri için uygun ortam bulamayarak 1933’de önce Mısır’a sonra Japonya’ya geçti ve hayatının sonuna kadar siyasi mücadelesini Japonya’da sürdürdü. II. Dünya Savaşı’nın çalkantılı yıllarında Japonya’nın politikalarından İslam Dünyasının İngiliz ve Rus nüfuzundan kurtarılması uğruna fayda sağlamayı umdu. Japonya için İbrahim, İslam Dünyasına yönelik yayılmacı siyasetlerinde faydalanılabilecek karizmatik bir şahsiyet, dini bir motif konumundaydı.

Abdürreşid İbrahim’in uzun siyasi hayatında belirleyici ilke İslam Dünyasını İngiliz ve Rus sömürgeciliğinden kurtarmak arzusu oldu. Sömürgeciliğe karşı bu mücadelesinde Petersburg, İstanbul, Tokyo, Berlin, Moskova ve İslam dünyasının çeşitli kentleri arasında durmaksızın mekik dokudu. İslam birliği ülküsü İbrahim için sömürgeciliğe karşı mücadelenin birleştirici motifiydi. Milliyetçi ideolojilerin yükseldiği bir çağda daha evrensel bir siyasal söyleme bağlı kaldı ve Asya halklarının siyasi birliğini sağlamaya çalıştı. Siyasi mirası, Cemaleddin Afgani’den Sultan Galiyev’e uzanan bir tarihsel çerçeve içinde anlam kazanır.

Seçilmiş Kaynakça:

Mustafa Uzun, “Abdürreşid İbrahim”, İslam Ansiklopedisi, İstanbul ? c.1, s.295-297; Nadir Özbek, “Abdürreşid İbrahim (1857-1944), The Life and Thought of a Muslim Activist”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul, 1994; Selçuk Esenbel, “İslam Dünyasında Japonya İmgesi: Abdürreşid İbrahim ve Geç Meiji Dönemi Japonları”, Toplumsal Tarih, c.4, n.19, 1996, s.18-26; İsmail Türkoğlu, Sibiryalı Meşhur Seyyah Abdürreşid İbrahim, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1997.

 

504+65 Kelime