Tanzimat Devleti, Vergi Sistemi ve Toplumsal Adalet, 1839-1908

October 17, 2015 / 0 comments

Osmanlı Devleti 19. yüzyıl boyunca büyük mültezimleri, onlara kaynak sağlayan büyük sarrafları ve bu kesimlerin İstanbul bürokrasisi içindeki yüksek rütbeli hamilerini tasfiye etmiş olsa bile, 20. yüzyıl başında taşrada eşraf ve yerel mülki amirler arasında iltizam gelirlerinin paylaşılması noktasında yeni bir ittifakla mücadele etmek durumunda kalmıştı. Yerel idare meclislerine hakim olan ve mülki amirler üzerinde…

Read more →

Osmanlı Taşrasında Denetim: Son Dönem Osmanlı İmparatorluğu’nda Jandarma (1876-1908)

January 5, 2010 / 0 comments

Bu çalışma Osmanlı taşrasının denetim altına alınması bakımından en önemli kurumlardan birisi olan jandarmanın tarihine yönelik bir temel oluşturmayı hedeflemektedir. Bu çerçevede kurumsal bir tarih perspektifiyle sınırlı kalınmayacak, çoğunluğu Osmanlı ahalisini oluşturan sıradan fertler arasından seçilen jandarma erlerinin yaşam ve çalışma koşullarının tespitine de ayrıca önem verilecektir. Osmanlıların 1879 reformları öncesinde çoğunlukla asâkir-i zabtiye olarak…

Read more →

Osmanlı İmparatorluğu’nda Gelir Vergisi: 1903-1907 Tarihli Vergi-i Şahsi Uygulaması

January 1, 2010 / 0 comments

Bu çalışmada 1903 yılında gündeme gelmiş ve 1907 tarihinde lağvına karar verilmiş olan “vergi-i şahsi” örneği etrafında Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde gelir vergisi uygulamaları konusu ele alınacaktır.[1] Vergi-i şahsi her ne kadar sınırlı bir dönemde ve sınırlı bir çerçevede uygulanabilmişse de,  Osmanlı İmparatorluğu’nda verginin kolektif bir temelden uzaklaştırılarak şahısların tespit edilmiş gelir ve servetlerini esas alan…

Read more →

Abdülhamid Rejimi, Vergi Tahsildarlığı ve Siyaset, 1876-1908

January 1, 2010 / 0 comments

Bu yazıda temelleri daha önceden atılmış olmakla birlikte İkinci Abdülhamid döneminden itibaren önemli bir hedef olarak ele alınan sivil bir vergi tahsildarlığı teşkilatının kuruluşu incelenecektir. İkinci Mahmut döneminden itibaren Osmanlı idarecileri iltizam sisteminin kaldırılarak bireylerin servet ve gelir düzeylerine göre belirlenecek verginin doğrudan devlet memurları aracılığıyla toplanması yönünde bir çaba içinde olmuşlardır. Bir bakıma 19….

Read more →

Osmanlı İmparatorluğu’nda Dilencilere Yönelik Devlet Politikaları ve Kamusal Söylemin Değişimi

June 1, 2009 / 0 comments

Bu yazıda on dokuzuncu yüzyıl boyunca dilenci ve serserilere yönelik devlet politikalarının ve kamusal söylemlerin değişimi izlenecektir. Esas olarak Abdülhamid ve Meşrutiyet dönemleri üzerinde durulacaksa da, on sekizinci yüzyılın ortalarından itibaren kent yoksullarına ilişkin uygulamalardaki değişimlere de kısaca değinilecektir. Böylece, Abdülhamid ve Meşrutiyet dönemlerindeki uygulamalar ve siyasî elitin söz konusu sosyal sorunlara bakışı uzun dönemli…

Read more →

Tarihyazıcılığında Güvenlik Kurum ve Pratiklerine İlişkin Bir Değerlendirme

January 1, 2009 / 0 comments

Son on yılda Osmanlı İmparatorluğu’nda suç ve ceza, hukuk ve adliye, polis ve jandarma, ordu ve iç güvenlik, hapishane, sosyal politika ve benzeri konulara yönelik ilgide bir artış yaşanmakta. Genç kuşak Osmanlı tarihçileri ordu, jandarma ve polis gibi kurumsal nitelik taşıyan konulardan, suçun toplumsal kurgulanışı, hukuk ve adalet algılamalarının çoğulluğu ve değişen içerikleri ve ceza…

Read more →

İkinci Meşrutiyeti Hazırlayan Koşullar: Rumeli’de Vergi Tahsilatı ve Jandarma

January 1, 2009 / 0 comments

Yakın tarihimizin önemli bir evresini oluşturan İkinci Meşrutiyet dönemi, Jön Türk devrimini hazırlayan koşullar ve İttihad Terakki rejimi akademik tarihçilerin olduğu kadar Türkiye’nin güncel siyasal gerçekliğini anlama kaygısı taşıyan daha genel bir kitlenin de ilgisini hep çekmiştir. Bu yazıda, söz konusu yeniden değerlendirme çabalarına Rumeli vilayetlerinde İkinci Meşrutiyet’i hazırlayan toplumsal koşullara ve özel olarak da…

Read more →

“Anadolu Islahatı,” “Ermeni Sorunu” ve Vergi Tahsildarlığı, 1895-1908

January 1, 2009 / 0 comments

Bu yazıda 1894 Sason olayları sonrasında Vilayat-ı Sitte olarak isimlendirilen Erzurum, Van, Bitlis, Mamuretülaziz, Sivas ve Diyarbekir vilayetlerinde uygulanmak üzere gündeme gelen vergi tahsildarlığı teşkilatı incelenecektir. 1878 Berlin Kongresi sonrasında söz konusu altı vilayette kapsamlı idari reformlar yapılması Osmanlı siyasetinin gündemine kalıcı bir şekilde oturmuş ve İkinci Meşrutiyet dönemine de devredilen bu sorunlar Anadolu Islahatı…

Read more →

Refah Devletinin Krizi, Yeni Sosyal Politika Önerileri ve “Temel Gelir” Üzerine Düşünceler

January 1, 2007 / 0 comments

Yoksulluk bugün Türkiye’nin gündeminde yer alan en önemli toplumsal ve siyasal sorunlar arasında yer alıyor. AKP hükümeti konunun politik öneminin farkında olarak seçimlerin hemen sonrasında sosyal yardım harcamalarının artırılacağı ve sosyal politikaların güçlendirileceğinin işaretini verdi. Oysa emekçi sınıflar ve yoksul halk kesimleri yararına politikaların savunusu ve toplumsal güç dengelerinin emekçi sınıflar lehine dönüştürülmesi hedefi, sosyalist…

Read more →

İmparatorluk Tartışmalarında Radikal Bir Açılım

January 1, 2006 / 0 comments

Harry Harootunian, İmparatorluğun Yeni Kılığı: Kaybedilen ve Tekrar Ele Geçirilen Paradigma adlı kitabıyla 11 Eylül sonrasında gündeme oturan imparatorluk tartışmalarına kuramsal derinliğe sahip radikal Marksist bir perspektif ve yeni bir boyut kazandırıyor.[1] Kitabın önemli bir kısmı İkinci Dünya Savaşı sonrasında sosyal bilimlerin, tarih ve bölge çalışmalarının ideolojik eksenini oluşturan modernleşme teorisi eleştirisine ayrılmış. Harootunian, açık bir şekilde, modernleşme…

Read more →

Osmanlı İmparatorluğu’nda İç Güvenlik, Siyaset ve Devlet, 1876-1909

March 1, 2004 / 0 comments

1990’lı yıllarla birlikte ulusal egemenlik kavramının aşındığı, ulus-ötesi siyasî öznelliklerin önem kazandığı ve “yeni imparatorluk” biçimlerinin siyasette belirgin olmaya başladığı bir süreç yaşanmaktadır. Ulus-devlet ve ona tekâbül eden siyaset tarzlarına alternatif arayışları, ondokuzuncu yüzyıl imparatorluk formlarına bir dönüşü, imparatorluk geçmişinin bugünün siyasetine hizmet etmek üzere özel bir biçimde hatırlanmasını, yani, Walter Benjamin’in kullandığı tarzda, yeni…

Read more →

Kamusal Alan Kavramına İhtiyacımız Var mı?

February 1, 2004 / 0 comments

Bu söyleşi 2004 yılında Birgün gazetesinde yayımlanmıştır: Birgün (Halkın Gazetesi), Yıl 1, Sayı 132, 23 Ağustos 2004 Pazartesi.Söyleşi: Ahmet Yusuf Özden, Ahmen Bekmen “Kamusal alanın aynı zamanda iktidarın kurulduğu ve meşruiyetinin sağlandığı bir alan olduğunu da hatırlatan Nadir Özbek, solun “demokratik kamusal alan” söyleminin peşinden gitmek yerine toplumsal demokrasi mücadelesinin meseleleriyle iştigal etmesi gerektiğini belirtiyor. Nadir…

Read more →

Modernite Tarih ve İdeoloji: İkinci Abdülhamid Dönemi Tarihçiliği Üzerine Bir Değerlendirme

January 1, 2004 / 0 comments

İkinci Abdülhamid dönemi tarihçiliği, son yirmi, yirmi beş yıl içerisinde  önemli değişimler geçirdi. Örneğin, “İslâmî” ve “lâik” çevreler arasındaki ideolojik bölünmenin gölgesinde şekillenmiş olan “kızıl sultan mı, ulu hakan mı?” kutuplaşması, akademik tarihçilikte büyük oranda aşıldı.[1] İkinci Abdülhamid ve dönemine ilişkin hayli geniş olduğunu söyleyebileceğimiz yerli ve yabancı literatürü inceleyen çok sayıda çalışma daha önce yayımlandı.[2] Bu…

Read more →

Kemalist Rejim ve Popülizmin Sınırları: Büyük Buhran ve Buğday Alım Politikaları, 1932-1937

January 1, 2003 / 0 comments

Tek Parti Dönemi’nde Kemalist rejimin siyasi öncelikleri ve Türkiye’nin sınıfsal yapısı arasındaki etkileşimleri incelemek açısından, 1932-1937 yılları arasında uygulanan buğday alım politikaları önemli ipuçları sunmaktadır. Bu yazı, 1930’larda Ziraat Bankası aracılığıyla uygulanan buğday alım politikalarını yukarıdaki sorun çerçevesinde değerlendirmeyi amaçlamıştır. 1932’de çıkartılan “Buğday Kanunu” ile gündeme gelen bu politika 1938’e kadar Ziraat Bankası’nca yürütülmüştü.[1] Aynı politika…

Read more →

Alternatif Tarih Tahayyülleri: Siyaset, İdeoloji ve Osmanlı Türkiye Tarihi

January 1, 2003 / 0 comments

“Geçmişi tarihsel olarak kurmak ‘onu gerçekten olmuş olduğu gibi’ tanımak değil, tehlike ânında birden parlayıveren anıyı ele geçirmektir. Tarihsel maddeciliğin meselesi, tehlike anında tarihsel öznenin karşısında beklenmedik bir şekilde beliriveren geçmiş imgesini alıkoymaktır. Geleneğin hem kendi varlığı, hem de onu devralanlar tehlikededir. Her ikisi de aynı tehdit altındadır: Hâkim sınıfın aleti durumuna düşmek. Geleneği, onu…

Read more →

Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Sosyal Devlet

January 1, 2002 / 0 comments

Son yıllarda Türkiye’de toplumsal sorunlara ilişkin söylemlerin ve siyaset tartışmalarının gündemini, gittikçe artan oranda yoksulluk konusu belirlemeye başladı. Yazılı ve görsel iletişim araçlarında neredeyse her gün artan yoksulluk oranları, yoksulluğun yaratmış olduğu toplumsal risk faktörü, sosyal yardım faaliyetleri ve sosyal güvenlik sisteminin mali sorunları üzerine birden çok haber bulmak mümkün bir hale geldi.[1] Sosyal devlet kavramının…

Read more →

Abdürreşid İbrahim

June 4, 1999 / 0 comments

Özbek, Nadir. “Abdürreşid İbrahim.” In Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, 74-75. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1999. Abdürreşid İbrahim (23 Nisan 1857, Tara/Tobolsk /Sibirya – 17 Ağustos 1944, Tokyo/Japonya) Rusya Müslümanlarının ilk siyasi temsilcisi, İslamcı eylem adamı, seyyah. Eğitimini Rusya’da çeşitli medreselerde ve 1880’den itibaren de Medine’de sürdürdü. 1892’de Orenburg Şer’î Mahkemesi’ne üye seçilerek kadılık yaptı….

Read more →

Vakıf Tarihi Çalışmaları Üzerine Notlar

February 1, 1999 / 0 comments

Özbek, Nadir. “Vakıf Tarihi Çalışmaları Üzerine Notlar.” Tarih  ve Toplum 32, no. 187 (1999): 60-62.

Osmanlı İmparatorluğu’nda ‘Sosyal Yardım’ Uygulamaları, 1839-1918

February 1, 1999 / 0 comments

Özbek, Nadir. “Osmanlı İmparatorluğu’nda ‘Sosyal Yardım’ Uygulamaları, 1839-1918.” Toplum ve Bilim, no. 83 (1999/2000): 111-32.

II. Abdülhamid ve Kimsesiz Çocuklar Darülhayr-ı Ali

January 1, 1999 / 0 comments

Özbek, Nadir. “II. Abdülhamid ve Kimsesiz Çocuklar Darülhayr-ı Ali.” Tarih ve Toplum, no. 182 (1999): 11-20.

90 Yıllık Bir Hayır Kurumu: Topkapı Fukaraperver Cemiyeti

February 1, 1998 / 0 comments

Özbek, Nadir. “90 Yıllık Bir Hayır Kurumu: Topkapı Fukaraperver Cemiyeti.” Tarih ve Toplum 30, no. 180 (1998): 4-10. Başbakanlık Arşivi’nde Topkapı Osmanlı Fukaraperver Cemiyeti adına rastladığım zaman, Milli Kütüphane kayıtlarında “fukara” veya benzeri kelimeler üzerinden bir arama yapmanın faydalı olabileceğini düşünmüştüm. Kütüphane’de hayır kurumları üzerine yapılmış araştırmalarla veya eski harflerle yazılmış kitapçıklarla karşılaşmayı beklerken, Topkapı…

Read more →

Aşar Vergisi, Cumhuriyet Rejimi ve Anadolu Köylüsü

January 1, 1998 / 0 comments

Geleneksel Osmanlı vergi sisteminin en önemli ögelerinden olan aşar vergisi, 17 Şubat 1925 tarihinde çıkarılan bir kanunla kaldırılmıştır. Böylece, Tanzimat’tan itibaren Osmanlı hükümetlerinin defalarca kaldırmaya yeltendiği iltizam sistemi de (vergilerin toptan satışı) sona ermiş oldu. Dönemin basını, aşar vergisinin kaldırılmasını geleneksel Osmanlı sisteminden kopulması ve köylü üzerindeki vergi yükünün hafifletilmiş olması nedeniyle büyük bir devrim…

Read more →

İkinci Meşrutiyet İstanbul’unda Serseriler ve Dilenciler

January 1, 1998 / 0 comments

Özbek, Nadir. “İkinci Meşrutiyet İstanbul’unda Serseriler ve Dilenciler.” Toplumsal Tarih 11, no. 64 (1999): 34-43. “Dersaadet’te tahaddüs etmekte olan vukuat-ı zabıta her ne kadar evrak-ı havadisin ve bazı eşhasın izam eyledikleri derecede değilse de…vukuatı mütehaddisenin ekseri ilan-ı Meşrutiyeti müteakip Dersaadet hapishanesinden salıverilen ve serseri takımından olan mahkumin ile müsaadat-ı vakıadan bilistifade taşranın her tarafından Dersaadet’e…

Read more →

Zeki Velidi Togan ve Milliyetler Sorunu: Küçük Başkurdistan’dan Büyük Türkistan’a

February 1, 1997 / 0 comments

Özbek, Nadir. “Zeki Velidi Togan ve Milliyetler Sorunu: Küçük Başkurdistan’dan Büyük Türkistan’a.” Toplumsal Tarih 8, no. 44 (1997): 15-23.

Zeki Velidi Togan ve ‘Türk Tarih Tezi

January 1, 1997 / 0 comments

Özbek, Nadir. “Zeki Velidi Togan ve ‘Türk Tarih Tezi’.” Toplumsal Tarih 8, no. 45 (1997): 15-23.

Rus Dış Politikasinda Yeni Yönelimler ve Türk Cumhuriyetleri

January 1, 1996 / 0 comments

Özbek, Nadir. “Rus Dış Politikasinda Yeni Yönelimler ve Türk Cumhuriyetleri.” Avrasya Dosyası 3, no. 4 (1996): 7-26.

Abdürreşid İbrahim: İslamcı Bir Eylem Adamı

February 1, 1995 / 0 comments

Özbek, Nadir. “Abdürreşid İbrahim: İslamcı Bir Eylem Adamı.” Toplumsal Tarih 4, no. 19 (1995): 7-12. Abdürreşid İbrahim Rusya Müslümanlarının yetiştirdiği renkli kişiliklerden biridir.  Ancak ne yazık ki O’nun yaşamı ve düşünceleri üzerinde uzun süren bir sessizlik hakim olmuştur.  Son yıllara kadar, hakkında yazılanlar ansiklopedi maddeleri ve kısa biyografi niteliğindeki bir iki makaleden öteye geçmemiştir. Abdürreşid…

Read more →

Abdürreşid İbrahim ve İkinci Meşrutiyet Yılları: Tearüf-i Müslimin ve İslam Dünyası Dergileri

February 1, 1995 / 0 comments

Özbek, Nadir. “Abdürreşid İbrahim ve İkinci Meşrutiyet Yılları: Tearüf-i Müslimin ve İslam Dünyası Dergileri.” Toplumsal Tarih 4, no. 20 (1995): 18-23. II. Meşrutiyet’le bilrlikte fikir ve yayın hayatında köklü dönüşümler ortaya çıkar.  Abdülhamid’in uzun süren baskıcı yönetiminin sona ermesinin ardından her türlü düşünce serpilip gelişme imkanı bulur.  Bu yeni ortamda düşünce akımları, bütün çeşitliliğiyle, dönemin…

Read more →

İkinci Meşrutiyet İstanbul’unda Tatar İslamcıları: Teârüf-i Müslimîn Dergisi

January 1, 1995 / 0 comments

Bu yazıda münderecatını sunmuş olduğumuz Teârüf-i Müslimîn dergisi, kısa süreli yayın hayatıyla, Meşrutiyet  döneminin siyasal ve düşünsel hayatında fazla bir etki bırakmamış olduğu izlenimi vermektedir. Gerçekten de İkinci Meşrutiyet ve İslamcılık düşüncesi denildiği zaman akla öncelikli olarak Sırat-ı Müstakim ve İslam Mecmuası  ikinci aşamada da Beyanülhak ve Hikmet mecmuaları gelmektedir. Buna karşılık İslam Mecmuası’nın İttihad…

Read more →